نقد کتابمقدسی و تاریخی آموزههای مذهب کاتولیک رومی ( بخش اول )
نوشته: م. ا. ع.
از کلیسای تحت فشار تا پیوند کلیسا و حکومت
کلیسای قرون نخست، پیش از برخورداری از حمایت امپراتوری، در محیطی گاه خصمانه رشد کرد. قدرت سیاسی شرط گسترش ایمان نبود؛ موعظه انجیل، زندگی جماعتی و پایداری در رنج، در گسترش مسیحیت نقش داشتند. بااینحال، کلیسا بیساختار و رهبری نبود: رهبران کلیسا و مراکز بانفوذ وجود داشتند. ایرنائوس در سدهی دوم، در کتاب بر ضد بدعتها، از جانشینی اسقفان روم و اعتبار ویژهی آن کلیسا سخن میگوید. بنابراین، پیش از قسطنطین اسقف روم وجود داشت؛ آنچه هنوز به صورت متأخر پدید نیامده بود، دستگاه متمرکز پاپی با ادعاهای فراگیر و قدرت سیاسی قرون وسطایی بود. ۱
نقطهی عطف، حمایت قسطنطین و توافق میلان در ۳۱۳ بود که آزادی عبادت و بازگرداندن اموال کلیسا را فراهم کرد.کلیسایی که پیشتر تحت فشار و جفا بود، اکنون صاحب امتیاز حقوقی و منابع شده و در نظم عمومی روم جای گرفته بود. پژوهشها نشان میدهد که اعتبار پیشین روم با این جایگاه حقوقی تازه ترکیب شد و زمینهی رشد بعدی اقتدار آن را فراهم آورد. اتحاد دینی برای حکومت ارزش سیاسی داشت و حمایت حکومت نیز نفوذ رهبران کلیسا را افزایش میداد. ۲
آنچه این شواهد تاریخی به ما میگوید این نیست که دستگاه پاپی در یک زمان معین و صرفاً برای قدرتدادن به امپراتوری اختراع شد. با اینحال، میتوان این موضوع را دریافت که اقتدار روحانی بهتدریج با منافع حکومت، ادارهی اموال و رقابت سیاسی درآمیخت. در غرب، تضعیف قدرت مدنی نیز به افزایش نقش اجتماعی و سیاسی اسقف روم کمک کرد. تاریخِ دورهی لئوی اول تا گریگوری اول، هم گسترش اقتدار روم و هم مداخلهی فرمانروایان در امور آن را نشان میدهد. رابطهی کلیسا و دولت همیشه همکاری نبود؛ بلکه رقابت بر سر قدرت نیز بخشی از این تاریخ شد. ۳
از دیدگاه کتابمقدس، خطر این تحول آن بود که موفقیت کلیسا با نفوذ حکومتی آن سنجیده میشد. در حالی که مسیح در مرقس ۱۰:۴۲–۴۵، خدمت را در برابر سلطهجویی فرمانروایان و حاکمان قرار داده بود. حمایت قانونی میتوانست از آزار و شکنجه جلوگیری کند، اما قدرت سیاسی رفته رفته در حال جایگزین شدن به اصل اول و باعث دور شدن کلیسا از اطاعت از کلام خدا و گسترش انجیل میشد. تا جایی که چندی بعد کلیسای تحت جفا خود جفا کننده بر مسیحیان و بیدیدنان شود. هرگاه حفظ منصب و وحدت تحمیلی با حکومت بر خدمت و شهادت مقدم شود، کلیسا از الگوی مسیح فاصله میگیرد.
قانون ۲۸ شورای کالسدون، در سال ۴۵۱ میلادی، نشان میدهد که اهمیت سیاسی یک شهر میتوانست جایگاه اسقف آن را در کلیسا بالاتر ببرد. شورا استدلال کرد که اسقف روم از امتیازات ویژه برخوردار شده، زیرا روم پایتخت امپراتوری است. سپس با همین استدلال، برای اسقف قسطنطنیه نیز امتیازاتی مشابه در نظر گرفته شد؛ زیرا قسطنطنیه پایتخت جدید و محل استقرار امپراتور و سنا بود. ۴ بنابراین، در تصمیم شورا، پایتخت و مرکز بودن یک شهر دلیلی برای افزایش اقتدار اسقف آن محسوب میشد. این امر نشان میدهد که ساختار قدرت در کلیسا، علاوه بر باورهای دینی، از ساختار سیاسی امپراتوری نیز تأثیر میپذیرفت.
در غرب، همکاری پاپ با پادشاهان فرانک، این پیوند میان قدرت دینی و سیاسی را وارد مرحلهی تازهای کرد. پاپ استفان دوم در سال ۷۵۴، پپین را در مقام پادشاه تدهین کرد و پادشاهی او را تأیید و تقدیس نمود. پپین نیز از پاپ حمایت نظامی کرد و در سال ۷۵۶، سرزمینهایی در ایتالیا را به حاکمیت او سپرد. این واگذاریها از پایههای اصلی تشکیل دولت پاپی شدند. ۵ به این ترتیب، پاپ به پادشاه اعتبار دینی میبخشید و پادشاه نیز با نیروی نظامی و واگذاری زمین، قدرت پاپ را افزایش میداد. پاپ اکنون علاوه بر رهبری کلیسایی، حاکم سرزمین نیز بود و باید به امور حکومت، دفاع از قلمرو و روابط سیاسی میپرداخت. در نتیجه، مسئولیت شبانی با منافعی گره خورد که معمولاً به پادشاهان و حکومتها تعلق داشت.
اهمیت این تاریخ در روشنکردن تفاوت میان اسقف روم در سدههای نخست و پاپِ صاحب حکومت و قدرت سیاسی در دورههای بعد است. وجود اسقف روم در کلیسای اولیه، بهخودیخود ثابت نمیکند که حکومت سرزمینی پاپ یا ادعای اختیار او بر فرمانروایان نیز از رسولان سرچشمه گرفته باشد. این اختیارات طی یک فرایند تاریخی گسترش یافتند و باید جداگانه با تعلیم کتابمقدس سنجیده شوند. مسیح در مرقس ۱۰:۴۲–۴۵ به شاگردانش میآموزد که مانند فرمانروایان بر دیگران سلطه نرانند، بلکه خدمت کنند.
«عیسی ایشان را خوانده، به ایشان گفت: «میدانید آنانی که حکام امتها شمرده میشوند برایشان ریاست میکنند و بزرگانشان بر ایشان مسلط هستند. لیکن در میان شما چنین نخواهد بود، بلکه هرکه خواهد در میان شما بزرگ شود، خادم شما باشد. و هرکه خواهد مقدم بر شما شود، غلام همه باشد. زیرا که پسر انسان نیز نیامده تامخدوم شود بلکه تا خدمت کند و تا جان خود رافدای بسیاری کند.»
پطرس نیز در اول پطرس ۵:۲–۳، مشایخ را به شبانیِ مشتاقانه و الگوبودن برای گله دعوت میکند، نه فرمانروایی بر آن.
«گله خدا را که در میان شماست بچرانید ونظارت آن را بکنید، نه به زور بلکه به رضامندی ونه بجهت سود قبیح بلکه به رغبت؛ و نه چنانکه بر قسمتهای خود خداوندی بکنید بلکه بجهت گله نمونه باشید.»
پرسش اصلی این است: آیا اقتدار کلیسا از کلام خدا، اطاعت و خدمت آن میآید، یا حفظ قدرت و منافع تشکیلاتی یک مذهب؟
کلیسا که خادمین و رهبران اولیه آن برای اعلام و پیروی انجیل خداوند جان خود را نیز دریغ نمیکردند. حالا صاحب چنان قدرتی شده است که باید برای برای حفظ آن تعالیمی را بدهد که نه فقط زندگی جوامع مسیحی را در دست داشته باشد بلکه به نوعی ابدیت آنها را نیز در زنجیر تفاسیر و تعابیر و سنتهای خود به چنگ بگیرد. هرچند همچنان حقایق به شکل أصول اعلام میشوند اما افزودهای انسانی و تفاسیر غلط و احساسات شخصی و تعابیر عارفانه تودهای از غبار سرد بر أصول میافکند و کلیسا را به دورانی پر از افول، سردی و تاریکی فرو میبرد.
عادلشمردگی و کفایت قربانی مسیح
گناهکار بر چه اساسی در پیشگاه خدا عادل شمرده میشود؟
رومیان ۳:۲۸ و ۴:۴–۵، ایمان را در برابر استحقاق ناشی از اعمال قرار میدهند. تفسیر کلی و ساده آیات چنین است، اگر شخص خود را مستحق آن هدیه ایمان میداند آن ایمان دیگر ایمان راستین مسیحی و هدیه الهی نیست. افسسیان ۲:۸–۱۰ نیز نخست نجات از راه ایمان را عطیهی خدا میداند و سپس اعمال نیک را ثمره و مقصود زندگی تازه معرفی میکند. در دیدگاه پدران دوران اصلاحات و بر اساس حقیقت کلام خدا، عادلشمردگی ما بر پایهی عدالت مسیح است؛ از ایمانی که هدیه خداوند است و یگانه نیاز دریافت فیض میباشد، و تقدیس نتیجهی ضروری اتحاد با مسیح است، نه بخشی از استحقاق ما برای تبرئه شدن یا تکمیل فیض خداوند.
مذهب کاتولیک نمیآموزد که انسان بدون فیض خدا و با توانایی خود نجات مییابد. «اعتقادنامهی تعلیمی مذهب کاتولیک» در بند ۱۹۸۹، عادلشمردگی را شامل آمرزش گناهان، تقدیس و نوسازی درونی انسان میداند و در بند ۱۹۹۲، آن را حاصل رنج و قربانی مسیح معرفی میکند. بند ۲۰۱۰ نیز تصریح میکند که هیچکس نمیتواند شایستهی دریافت فیض آغازینِ آمرزش و عادلشمردگی شود؛ اما در همین بخش آنچه پیشتر گفته شده یعنی اضافه کردن بر حقیقت کلام خدا دیده میشود، همین بند برای همکاری انسان با روحالقدس، پس از دریافت فیض، در کسب فیضهای بیشتر و رسیدن به حیات جاودان نقش قائل است. ۶
بنابراین، اختلاف با الهیات اصلاحشده بر سر ضرورت فیض نیست، بلکه شناخت فیض است. فیضی که به خودی خود کامل و نهایی و بینیاز از کامل شدن است و فیضی که در شخص مسیحی بر اساس اعمال او در حال تکامل است. اما تفاوت اساسی دیگر معنای عادلشمردگی و جایگاه دگرگونی درونی و اعمال انسان است. در الهیات اصلاحشده، خدا گناهکار را تنها بر پایهی عدالت مسیح و از راه ایمان عادل اعلام میکند. نوسازی درونی و اعمال نیک، ثمرهی ضروری نجات و بخشی از تقدیساند، نه مبنای عادلشمردگی. اما در تعلیم مذهب کاتولیک، نوسازی درونی در خودِ تعریف عادلشمردگی قرار میگیرد. اشکال اساسی در این دیدگاه آن است که تمایز میان عادلشمردگی و تقدیس مخدوش میشود و عدالت انسانی و اعمال شخص در زندگی به شکلی در فرایند نجات او اهمیت پیدا میکنند و در جایگاهی قرار میگیرد که آن تنها به عدالت مسیح و کفاره کامل او تعلق دارد.
شورای ترنت در نشست ششم خود، در ۱۳ ژانویهی ۱۵۴۷، مخالفت مذهب کاتولیک با تعلیم اصلاحگران دربارهی عادلشمردگی را رسماً اعلام کرد. قانون ۹، این دیدگاه را که گناهکار تنها از راه ایمان عادل شمرده میشود رد میکند، در این شورا این تعلیم اعلام و پذیرفته شد که انسان برای دریافت فیضِ عادلشمردگی باید با فیض خدا همکاری کند و با ارادهی خود به سوی خدا بازگردد؛ و در نبود این همکاری دریافت فیض ممکن نیست. قانون ۱۱ نیز نمیپذیرد که عادلشمردگی فقط به معنای محسوبشدن عدالت مسیح به حساب گناهکار و آمرزش او باشد؛ بلکه فیض و محبتی را که روحالقدس در دل انسان پدید میآورد، جزئی از عادلشمردگی میداند. قانون ۲۴ نیز تصریح میکند که اعمال نیک، تنها نشانه و ثمرهی عادلشمردگی نیستند، بلکه عدالتِ دریافتشده را حفظ میکنند و افزایش میدهند. ۷
بنابراین، اختلاف بر سر این نیست که آیا مؤمن باید زندگی دگرگونشده و اعمال نیک داشته باشد؛ هر دو دیدگاه بر ضرورت آنها تأکید میکنند. اختلاف بر سر جایگاه این اعمال است: در الهیات اصلاحشده، اعمال نیک ثمرهی عادلشمردگیاند و در عادلشمردهشدن ما نقشی ندارند؛ اما در تعلیم شورای ترنت، اعمالی که به یاری فیض انجام میشوند، در حفظ و افزایش عدالت انسان نزد خدا نقش دارند. پس این اختلاف تنها دربارهی واژهها نیست؛ دربارهی چگونگی پذیرفتهشدن گناهکار در پیشگاه خداست.
در تعالیم مذهب کاتولیک، از یعقوب ۲:۲۴، که میگوید انسان «از اعمال عادل شمرده میشود، نه از ایمان تنها»، برای تأیید نقش اعمال در عادلشمردگی استفاده میشود. در حالی که یعقوب در این بخش تفاوت ایمان زنده با ادعای توخالیِ ایمان را نشان میدهد. او بحث خود را با این پرسش آغاز میکند: اگر کسی بگوید ایمان دارد، اما اعمال نداشته باشد، چنین ایمانی چه سودی دارد و آیا میتواند او را نجات دهد؟ بنابراین، موضوع سخن او کسی است که ادعای ایمان دارد، اما زندگیاش هیچ نشانهای از اعتماد به خدا و اطاعت از او را نشان نمیدهد.
مثالی که یعقوب میآورد، منظور او را روشن میکند: اگر برادر یا خواهری به خوراک و پوشاک نیاز داشته باشد و شخصی فقط برای او آرزوی سلامتی کند، اما کمکی به او نرساند، سخنانش سودی ندارد. به همین ترتیب، ایمانی که تنها بر زبان باشد و در عمل آشکار نشود، مرده است یعقوب ۲:۱۵–۱۷. اعمال نیک، بهای پذیرفتهشدن نزد خدا نیستند؛ بلکه ثمره و نشانهی ایمانی هستند که هدیه خداوند است و انسان بهوسیلهی آن مسیح را دریافت میکند. ایمان نجاتبخش هرگز برای همیشه بیثمر نمیماند.
شام خداوند و قربانی مسیح
در تعلیم مذهب کاتولیک، مسیح یکبار بر صلیب قربانی شد. اما در مراسم عشای ربانی، همان قربانی بهگونهای آیینی حاضر میشود و از طریق خدمت کشیش به خدا تقدیم میگردد. کاتولیکها نمیگویند مسیح دوباره رنج میکشد یا خونش دوباره ریخته میشود؛ بااینحال، مراسم را واقعاً دارای ماهیت قربانی و کفارهای میدانند. بنابراین، منظورشان از «تقدیم بدون ریختن خون»، صرفاً یادآوری صلیب نیست؛ بلکه منظور، تقدیم آیینیِ همان قربانی است. ۸
در الهیات اصلاحشده، مسئله دقیقاً همین تقدیم قربانی بهوسیلهی خادم است. مسیح هم کاهن است و هم قربانی؛ او خود را یکبار تقدیم کرد و کار کفاره را به انجام رساند. بنابراین، خادم کلیسا در شام خداوند قربانی کفارهای به خدا تقدیم نمیکند. او نان و پیاله را مطابق فرمان مسیح به جماعت مقدسین میدهد، وعدهی انجیل را اعلام میکند و ایمانداران را به توبه و اعتماد به قربانی کامل مسیح فرامیخواند.
در تعلیم کاتولیک، همان قربانی مسیح در مراسم به خدا تقدیم میشود؛ در تعلیم اصلاحشده، ایمانداران در مراسم از برکات قربانیِ ازپیشتقدیمشدهی مسیح بهرهمند میشوند. البته کاتولیکها نیز از بهرهمندی از برکات قربانی سخن میگویند؛ اختلاف، بر سر افزودن نقشِ تقدیم قربانی کفارهای به خدمت کشیش است.
به همین دلیل، الهیات اصلاحشده به عبرانیان ۱۰:۱۰–۱۴ و ۱۸ استناد میکند: قربانی مسیح کامل و کافی است و دیگر قربانی برای گناه لازم نیست. کاتولیکها پاسخ میدهند که مراسم آنان قربانی دیگری نیست، بلکه همان قربانی است. اما پاسخ اصلاحشده این است که کاملبودن قربانی مسیح، نهتنها نیاز به قربانی دیگری، بلکه نیاز به تقدیم آیینیِ قربانی کفارهای از طریق کشیشان کلیسا را نیز منتفی میکند. این، محل اصلی اختلاف در تفسیر این آیات است.
در عین حال، در دیدگاه اصلاحشده، شام خداوند فقط بهیادآوردن یک واقعهی تاریخی نیست. روحالقدس در این آیین، ایمان مؤمنان را تقویت میکند و آنان را در مشارکت با مسیح پرورش میدهد. پس شام خداوند وسیلهی فیض و تقویت ایمان است؛ اما خادم کلیسا در آن، نقش کاهنی را ندارد که برای آمرزش گناهان، مسیح را به خدا تقدیم کند.
در مذهب کاتولیک، تعلیم شام خداوند شامل «تبدیل جوهر» نان و شراب نیز میشود. اعتقادنامهی تعلیمی مذهب کاتولیک در بندهای ۱۳۷۴–۱۳۷۶ میآموزد که با تقدیس نان و شراب، تمامی جوهر نان به بدن مسیح و تمامی جوهر شراب به خون او تبدیل میشود؛ هرچند ویژگیهای محسوس آنها، مانند ظاهر و مزه، همچنان نان و شراب باقی میماند. بر همین اساس، بند ۱۳۷۸ پرستش عناصر شام خداوند به معنی پرستش مسیحِ حاضر در این عناصر است، عناصری که در جوهر تبدیل شدهاند. ۹
در الهیات اصلاحشده، سخن مسیح که «این است بدن من» به معنای تبدیل جوهر نان به بدن او تفسیر نمیشود. نان و شراب، نشانهها و مُهرهای بدن و خون مسیحاند و پس از تقدیس نیز نان و شراب باقی میمانند. پولس نیز هنگام توضیح مشارکت در شام خداوند، همچنان از خوردن «نان» سخن میگوید (اول قرنتیان ۱۱:۲۶–۲۸). بااینحال، مشارکت ایماندار در این آیین صرفاً نمادین یا ذهنی نیست: و انجام این آیین نیز صرفا یادآوری یک خاطره نیست. بلکه آیین شام مقدس خداوند یکی از ابزار فیض خداوند است و مقدسین بهواسطهی روحالقدس و از راه ایمان، واقعاً از مسیح و برکات مرگ او بهرهمند میشود. و مسیح به واسطه روح خود در میان عناصر شام خداوند و در میان مقدسین خود حاضر است. بنابراین، در این دیدگاه، حضور و عمل مسیح در شام خداوند پذیرفته میشود، اما تبدیل نان و شراب به بدن و خون او و پرستش عناصر تقدیسشده پذیرفته نمیشود.
ادامه دارد